Ruwe diamant: Rita Verdonk
Column | Roelof
17-09-2007
Katern OPINIE

Bijna had Mark Rutte de VVD in tweeën gescheurd. In zijn grenzeloze onzekerheid heeft hij enfant terrible Rita Verdonk uit de Tweede Kamerfractie van de partij gezet. Met het wegsturen van IJzeren Rita schoffeerde de fractievoorzitter minstens de helft van de achterban en zette hij de toekomst van de partij op het spel. Het is een politieke blunder van een zelden vertoond formaat, waarmee Rutte definitief heeft bewezen ongeschikt te zijn als leider van de VVD. Een electorale diamant als Verdonk kún je niet wegsturen, ook al is het een ruwe diamant.

Zo, dat is eruit.

Het was mijn eerste reactie op het nieuws en een paar dagen en een hectisch congres later ben ik niet van mening veranderd. Vooropgesteld: Rita Verdonk is allerminst zielig. Ze is een ontstellend lastige vrouw die voortdurend op macht lijkt uit te zijn. Het is voor haar collega’s ongetwijfeld uitermate zwaar geweest om met haar samen te werken en op persoonlijk vlak is de beslissing van Rutte en de fractie daarom best te begrijpen. Maar de beslissing had niet op die grond genomen mogen worden.

Bij de lijsttrekkerverkiezing vorig jaar heb ik gestemd op Mark Rutte. Van Verdonk wordt vaak gezegd dat je haar óf geweldig óf verschrikkelijk vindt en dat er geen tussenweg mogelijk is. Dat is niet waar. Er zijn juist heel veel mensen die gemengde gevoelens hebben bij deze unieke politica. Zeker binnen de VVD. Ik hoor bij die mensen en heb haar destijds het nadeel van de twijfel gegeven. Op de lange termijn leek Rutte me geschikter voor de stabiliteit van de partij.

Ik ging er daarbij wel van uit dat hij Verdonk een prominente rol zou gunnen. Die rol verdiende ze namelijk.

 De lijsttrekkerverkiezing verloor ze maar nipt en bij de echte verkiezingen zorgde ze voor een unicum door als nummer twee meer stemmen te behalen dan de nummer één op de lijst. De VVD, Rutte voorop, heeft deze gegevens nooit op waarde weten te schatten.

De populariteit van Verdonk onder de achterban is symbolisch voor de VVD, die -meer dan andere partijen- uit twee vleugels bestaat. Sterke leiders weten die vleugels zonder problemen te verenigen maar zowel Rutte als Verdonk kwamen in feite net kijken. Geen van beide was dus in staat de hele partij achter zich te krijgen. Die verdeeldheid kwam door de lijsttrekkerverkiezing en de voorkeurstemmen van Verdonk overduidelijk aan het licht.

Rutte had de verdeeldheid moeten erkennen als een politieke realiteit. Hij had Verdonk een soort duo-leiderschap moeten aanbieden.

Hij had duidelijk moeten maken dat hij weliswaar de fractieleider was, maar dat hij de koers in nauw overleg met Verdonk zou uitzetten. Hij had haar vice-fractievoorzitter moeten maken. En hij had haar de ruimte moeten geven over alle onderwerpen te praten. Rutte benadrukt steeds dat er geen inhoudelijke verschillen tussen hem en Verdonk zijn, dus dat had zonder problemen gekund.

Rita Verdonk was niet één van de vele VVD-fractieleden, zij was het gezicht van de halve partij en had als zodanig behandeld moeten worden. Wanneer één leider niet in staat is de hele partij te verbinden, moeten de leiders van beide vleugels dat samen maar doen.

Rutte was echter zo bang voor zijn positie dat hij Verdonk onder de duim probeerde te houden.

Dat is gezien haar ambities best begrijpelijk, maar tegelijkertijd een teken van zwakte. Op het VVD-congres zei erelid Frits Bolkestein dat Verdonk nooit heeft kunnen aanvaarden dat zij de nummer twee was. Dat is correct. Maar Rutte heeft nooit kunnen aanvaarden dat Verdonk geen échte nummer twee was. De begeleiding van beide relatief nieuwe politici door de oude garde is in dat opzicht volstrekt onvoldoende geweest.

Een nieuwe partij van Verdonk, die tussen de doorgeslagen Wilders en de in de beeldvorming softe VVD van Rutte zou duiken, had een definitieve scheuring van de VVD kunnen betekenen. Maar de partij is in ieder geval voorlopig gered. Door niemand minder dan Rita Verdonk zelf. De hoofdrolspeelster in deze soap heeft zoals verwacht besloten haar zetel te behouden, waar ze gezien haar voorkeurstemmen het volste recht toe heeft. Ze richt echter geen nieuwe partij op en blijft VVD-lid, zo zal ze later maandag officieel bekendmaken.

Wat betekent dit besluit? In de komende jaren zal Rita zich als ‘Het lid Verdonk’ op alle politieke onderwerpen profileren. Ze zal neerzetten hoe zij de VVD graag ziet, maar niet al te veel afwijken van de koers van de liberalen. Ze zal accenten verleggen maar normaal gesproken geen radicale koerswijziging bepleiten. En bij de volgende verkiezingen zal ze zich vervolgens ongetwijfeld opnieuw kandidaat stellen voor het lijsttrekkerschap van de VVD. Dat kan zij als ‘gewoon’ partijlid doen; ik mag dat in theorie ook. Je moet alleen door een afdeling of kamercentrale worden voorgedragen.

Verdonks beslissing is een scenario waar ik nauwelijks op durfde te hopen. Ik weet niet of haar keuze is voortgekomen uit een diepgaande loyaliteit aan de partij of een rationele afweging in haar zoektocht naar macht.

Het maakt me eerlijk gezegd niet uit wat haar motivering is. Hoewel het een uitzonderlijke en zeker niet eenvoudige situatie zal worden in de Kamer, voorkomt Verdonk voorlopig de scheuring die Rutte bijna veroorzaakte. Daar ben ik de ruwe diamant zeer dankbaar voor. Hopelijk is de VVD niet zo stom haar nu als lid te royeren.

Roelof Smit